Ελεύθερος Χρόνος

Ψυχαγωγία και Ελεύθερος χρόνος

Ορισμοί των εννοιών

Ψυχαγωγία: Σχεδιασμένη και ευχάριστη αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου, ώστε να αποφορτίζεται και να αναβαθμίζεται ο άνθρωπος. Ετυμολογικά η ψυχαγωγία διαμορφώνεται από το αγωγή +ψυχή που σημαίνει διαπαιδαγώγηση της ψυχής, η καλλιέργεια, δηλαδή η διαμόρφωση της σχέσης με το υψηλό, το ευγενές.

Ορισμένοι αντιδιαστέλουν την ψυχαγωγία με τη διασκέδαση (διασκεδάννυμι: διασκορπίζομαι), ενώ άλλοι θεωρούν ότι και η διασκέδαση είναι μέρος της (άγονη ψυχαγωγία), απλώς δεν πληροί όλες τις παραμέτρους της.

Η ψυχαγωγία μπορεί να είναι γόνιμη ή άγονη –νόθα: Συγκεκριμένα, γόνιμη ψυχαγωγία συνιστά η ανάγνωση ενός ποιοτικού βιβλίου, η επαφή με την τέχνη, ο αθλητισμός (ως πράξη, όχι ως θέαμα). Η άγονη ψυχαγωγία συνιστά εκτόνωση και συνδέεται με τη μαζική κουλτούρα, τα ηλεκτρονικά ή τα τυχερά παιχνίδια, με εμπορευματοποιημένες ή τυποποιημένες μορφές αποφόρτισης.

 

Ελεύθερος χρόνος: ο χρόνος που δεν συμπεριλαμβάνει κανενός είδους υποχρέωση, ο πραγματικά ελεύθερος χρόνος (όχι αυτός που χρησιμοποιείται για την αναπαραγωγή της εργασιακής δύναμης). Ουσιαστικά, η γόνιμη ψυχαγωγία ταυτίζεται με την ορθή διαχείριση του ελεύθερου χρόνου

 

Ρεαλιστικά, σήμερα, θα έπρεπε, για τον άνθρωπο, να υπάρχει περισσότερος ελεύθερος χρόνος.

Και αυτό γιατί:

  • Τα επιτεύγματα της τεχνολογίας καθιστούν τη μετακίνηση και την επικοινωνία (βασικές διαστάσεις της καθημερινότητας του ανθρώπου) εξαιρετικά εύκολες, συνεπώς κερδίζεται χρόνος
  • Οι κατακτήσεις των εργαζομένων το 2ο μισό του 20ου αιώνα (8ωρο, άδειες, καθιέρωση 40ωρου εργασίας) παρείχαν στο σύγχρονο άνθρωπο περισσότερο ελεύθερο χρόνο

 

Ωστόσο, κάτι τέτοιο δεν υφίσταται

Και αυτό γιατί:

  • Δυστυχώς, ο σύγχρονος άνθρωπος έχει διαμορφώσεις, σήμερα, αρνητικά τη σχέση του με την εργασία: Ένα μέρος της κοινωνίας, καθοδηγούμενο από το καταναλωτικό πνεύμα, επεκτείνει το ωράριο εργασίας, προκειμένου να κερδίσει περισσότερα χρήματα. Ένα άλλο μέρος, πληττόμενο από την οικονομική κρίση και τις μειώσεις μισθών, επεκτείνει το ωράριο είτε για να κερδίσει χρήματα ώστε να καλύψει τα αναγκαία προς το ζην είτε γιατί θεωρεί ότι, με αυτόν τον τρόπο, μπορεί να διατηρήσει την εργασία του
  • Ο σύγχρονος τρόπος ζωής δεν ευνοεί τη διαφύλαξη του ελεύθερου χρόνου: Παρά την ύπαρξη εξελιγμένων μέσων μεταφοράς (και μαζικής), στις μεγαλουπόλεις, χάνεται πολύτιμος χρόνος στη μετακίνηση, για την εξυπηρέτηση στοιχειωδών καθημερινών αναγκών (όπως η μετακίνηση από και προς την εργασία). Η γραφειοκρατία επίσης, ως μέρος της δυσλειτουργίας του κράτους, αναλώνει πολύ χρόνο σε όποιος αναγκάζεται να σχετιστεί με δημόσιες υπηρεσίες. Η ιδιότητα του γονιού, ακόμη, σηματοδοτεί, την αφιέρωση χρόνου: βοήθεια στις σχολικές ή φροντιστηριακές απαιτήσεις, μετακίνηση στις ενασχολήσεις, ιδιαίτερα των εφήβων, της οικογένειας. Επιπρόσθετα, ο σύγχρονος πολύπλευρος άνθρωπος έχει γίνει ιδιαίτερα «πολυάσχολος»: λίγοι άνθρωποι δεν συνδέονται με μια εξωεργασιακή ενασχόληση (τύπου «χόμπι») που, όμως, λιγότερο ή περισσότερο απαιτεί αφιέρωση χρόνου.

 

Σημασία γόνιμης ψυχαγωγίας και ορθής χρήσης του ελεύθερου χρόνου

 

Για την προσωπικότητα του ανθρώπου

  • Απόκτηση γνώσεων και χρήσιμων πληροφοριών, καλλιέργεια, εμπλουτισμός της γλώσσας, διαμόρφωση οξύνοιας και κριτικής σκέψης, επαφή με την καλλιτεχνική δημιουργία (πνευματικός τομέας)
  • Διαμόρφωση ηθικών προτύπων, πράγμα που ευνοείται από τη γόνιμη ψυχαγωγία (διάβασμα, αθλητισμός, επαφή με την τέχνη) αλλά και απαιτεί την ύπαρξη ελεύθερου χρόνου ώστε ο άνθρωπος να μπορεί να στοχαστεί, να κρίνει, να κάνει αυτοκριτική ή απολογισμό (ηθικός τομέας)
  • Με τον αθλητισμό, όχι με την παρακολούθησή του ως θέαμα, αλλά με τη συμμετοχή, ο άνθρωπος αποφορτίζεται και εκτονώνεται με τον πιο υγιή ψυχικά τρόπο, διαπαιδαγωγείται στη λογική της προσπάθειας και της ομάδας, αλλά κυρίως διαπαιδαγωγείται στον ορθό τρόπο διαβίωσης που εξασφαλίζει την υγεία (αποφυγή ξενυχτιών, αλκοόλ, καπνίσματος) (βιολογικός τομέας)
  • Η γόνιμη ψυχαγωγία και η ορθή αξιοποίηση του ελεύθερου χρόνου ξεκουράζει και γαληνεύει πραγματικά τον άνθρωπο, καθώς τον αποφορτίζει και ψυχικά από την επανάληψη και την τυποποίηση της εργασίας. Η άγονη ψυχαγωγία, αντίθετα, «εκτείνει» την πραγματικότητα της εργασιακής ζωής στον ελεύθερο χρόνο: ανουσιότητα, επανάληψη, μοναξιά (ψυχικός τομέας)
  • Αποκαλύπτει την ευχάριστη πλευρά της ζωής, με αποτέλεσμα να αισθάνεται ο άνθρωπος, έστω και προσωρινά, ευτυχισμένος (ψυχικός τομέας)
  • Βελτιώνει την ποιότητα ζωής του ανθρώπου, που η τυποποίηση της καθημερινότητας (εργασία, μετακίνηση, αναγκαίος λεπτομερής προγραμματισμός) και η μηχανοποίηση κάθε διάστασής της (εργασία, επικοινωνία, οικιακές ενασχολήσεις) την καθιστούν άχαρη και ανιαρή (κοινωνικός τομέας)

 

για τη σχέση του ανθρώπου με την κοινωνία

  • Θα μπορούσαμε να πούμε, γενικά, ότι η ύπαρξη (και η ορθή αξιοποίηση) του ελεύθερου χρόνου, συνιστά μέτρο του πολιτισμού, όχι μόνο για κάθε άνθρωπο ξεχωριστά αλλά και για ολόκληρες κοινωνίες. Η πραγματικότητα έχει καταστήσει σαφές ότι η δημιουργικότητα και η καλλιέργεια σπάνια συνδέεται με την εργασία και τον εργασιακό χρόνο. Συνεπώς, ο χρόνος που απομένει ώστε να αναβαθμιστεί ο άνθρωπος συνολικά ως προσωπικότητα, είναι ο ελεύθερος χρόνος (ηθικός τομέας)
  • Η γόνιμη ψυχαγωγία ευνοεί την κοινωνικοποίηση γιατί συνδέεται με την ανθρώπινη επαφή γενικά. Παράλληλα, ο ελεύθερος χρόνος είναι απαραίτητος για τη διαμόρφωση και διατήρηση των ουσιαστικών ανθρωπίνων σχέσεων, ιδιαίτερα της φιλίας (κοινωνικός τομέας)
  • Η πολιτικοποίηση, η ενημέρωση και ο προβληματισμός αλλά και η συμμετοχή στα κοινά απαιτούν ελεύθερο χρόνο. Παράλληλα, η παθητικοποίηση και η ανουσιότητα της άγονης ψυχαγωγίας διαμορφώνουν έναν τύπο ανθρώπου απευαισθητοποιημένο για τα προβλήματα που αφορούν το κοινωνικό σύνολο. Συνεπώς, η πολιτικοποίηση συνδέεται και με την ύπαρξη και με την ορθή χρήση του ελεύθερου χρόνου (πολιτικός τομέας)

 

Εντούτοις, ο σύγχρονος άνθρωπος σπαταλά τον ελεύθερο χρόνο του στην άγονη ψυχαγωγία.

Αυτό συμβαίνει γιατί:

Αντικειμενική πραγματικότητα

  • Η καθημερινότητα του σύγχρονου ανθρώπου είναι, πολλές φορές, εξοντωτική: αγχώδης μετακίνηση, διεκπεραίωση εργασιών, ευθύνες και πολλαπλές απαιτήσεις, δυσκολία στην ουσιαστική επικοινωνία, επίπονη εργασία, άγχος για το μέλλον που βαραίνει τον ψυχισμό. Τα αποθέματα διάθεσης για κάτι δημιουργικό και γόνιμο, όταν οι ευθύνες της ημέρας έχουν ολοκληρωθεί, έχουν περιοριστεί στο ελάχιστο

 

Σύγχρονα αξιακά πρότυπα

  • Η καταναλωτική νοοτροπία επιβάλλει επιλογές εμπορευματοποιημένων τρόπων διασκέδασης
  • Ο ατομικισμός και το «φαίνεσθαι» αποκλείουν τη δημιουργικότητα στον ελεύθερο χρόνο, το στοχασμό, την επαφή με τη φύση ως συμπεριφορές «ντεμοντέ» και «παρωχημένες»
  • Η επιφανειακότητα και η ρηχότητα που κυριαρχούν ευνοούν την αποπνευματοποίηση και την παθητικότητα. Εύκολα, συνεπώς, γίνεται ο άνθρωπος έρμαιο των ρηχών τρόπων εκτόνωσης και ψυχαγωγίας αφού αναζητά μόνιμα τη χαλαρότητα.

Μαζοποίηση –ισοπέδωση

  • Ο άνθρωπος αγνοεί και αδυνατεί να αναγνωρίσει τόσο τις επιτεύξεις της τέχνης όσο και τη λειτουργία του διαβάσματος ως απόλαυση. Ευθύνη διαρκή για αυτό έχει το τεχνοκρατικό εκπαιδευτικό σύστημα, που απαξιώνει την καλλιτεχνική παιδεία και περιορίζει το διάβασμα ως τρόπο απόκτησης υψηλής βαθμολογίας ή επιτυχίας στις εξετάσεις, σίγουρα όχι ως μέσο καλλιέργειας και τέρψης
  • Η κυριαρχία της μαζικής κουλτούρας και των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης που την προάγουν έχουν περιορίσει στο ελάχιστο τις «οάσεις» γόνιμης και δημιουργικής ενασχόλησης. Το αποτέλεσμα είναι τέτοιου τύπου επιλογές ψυχαγωγίας να απαιτούν πια πείσμα και αποφασιστικότητα από το μέσο άνθρωπο, πράγμα τουλάχιστον δύσκολο, αν όχι αδύνατο

 

Συνέπειες της άγονης –νόθας ψυχαγωγίας

 

Για την προσωπικότητα του ανθρώπου

  • Πνευματική καθήλωση (πνευματικός τομέας)
  • Ψυχική φθορά, αναπαραγωγή της μοναξιάς και του αισθήματος κενού (ψυχικός τομέας)
  • Ηθική εξαχρείωση και υιοθέτηση λανθασμένων προτύπων (ηθικός τομέας)
  • Πλήγματα για την υγεία του ανθρώπου από ορισμένες πτυχές της νόθας ψυχαγωγίας, όπως το ξενύχτι ή η κατανάλωση αλκοόλ (βιολογικός τομέας)

 

Για τις ανθρώπινες σχέσεις και την κοινωνία συνολικά

  • Αναπαραγωγή της μοναξιάς και συνεπώς της περιθωριοποίησης, πράγμα που αποτελεί γόνιμο έδαφος για την ανάπτυξη φαινομένων κοινωνικής κακοδαιμονίας όπως βία, παραβατικότητα, χουλιγκανισμός, ναρκωτικά (κοινωνικός τομέας)
  • Απουσία επικοινωνίας ανάμεσα στα μέλη της κοινωνίας, με αποτέλεσμα να ευνοούνται φαινόμενα όπως η ανάπτυξη στερεοτύπων και ρατσιστικών αντιλήψεων, πράγμα που πλήττει και την κοινωνική συνοχή (κοινωνικός τομέας)
  • Καθήλωση του γενικού πολιτισμικού επιπέδου, πράγμα που συνιστά ουσιαστική οπισθοδρόμηση (πνευματικός τομέας)

 

Ο έξυπνος άνθρωπος πλήττει εκεί

που οι περισσότεροι διασκεδάζουν 

(Jacques Duclos)

 

Επιμέλεια: Χριστόφορος Βλάχος, φιλόλογος

0 replies

Leave a Reply

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *